Eg har undra meg lenge over denne unisone hyllesten til språkdrive skjønnlitteratur. Motsett handlingsdrive, som altså både skal kjenneteikne underhaldningslitteraturen og delar av den «høgare» litteraturen. Medan den språkdrivne skjønnlitteraturen, slik eg forstår den, har eit så godt språk at innhaldet er underordna, og er ein type litteratur som utgjer vesentlege andeler av den «høgare litteraturen».

For det første trur eg ikkje på dei som hyllar språket slik.

For det andre trur eg ikkje denne litteraturen fins.

Eg har ikkje vore aleine om å undre meg. Henrik Langeland sin kronikk i Aftenposten for snart to år sidan drøftar den påståtte dikotomien mellom handlingsdriv og språkdriv i litteraturen.

No har Langeland igjen tatt til orde for den handlingsdrivne litteraturen, og Aina Basso refererer og kommenterer:

Langeland hadde elles følgjande definisjon: alt som ikkje er handlingsdriven prosa er lyrikk.
(…)
Forfattarar med motsett standpunkt frå Langeland ville sagt at det speler inga rolle kva du skriv om, så lenge språket ditt er godt. Som t.d. Fosse, eller som Arnt Birkedal har sagt, til meg.

Eg trur som sagt ikkje at denne litteraturen fins, denne litteraturen der språket er så godt at det ikkje speler noka rolle kva innhaldet er. Og eg trur derfor heller ikkje på verken forfattarane som forsvarar denne litteraturen, eller lesarane som hyller den.

Det eg trur på er ein litteratur som blir oppfatta som primært språkleg, men som kviler på forfattaren sin kombinasjon av observasjonsevne, refleksjonsevne og formuleringsevne. Om forfattaren manglar ein av dei to første, vil den tredje bli meiningslaus. Og om ein har dei to første, men ikkje den siste, er ein ikkje forfattar.

Ein tekst som blir oppfatta som reint språkdrive er, slik eg forstår det når eg freister lese døme på slike tekstar, ikkje rein formuleringskunst. Den kan ta for seg sansar, tankar eller kjensler, den kan vere nærast reint observerande, eller reint reflekterande (teoretisk filosoferande), men det som gjev teksten meining er at den knytter seg til lesaren si verd. Teksten opnar blikket til lesaren, eller utvidar refleksjonsrommet. Ei skildring av korleis ein kakkar nykokt egg med eit spent ubehag, uviss på om kniven vil bli stansa av ordna proteinstenger, eller synke inn i blaut organisk masse, får lesaren til å merke etter, gjenkjenne sine eigne observasjonar, og bli bevisst kring eigne minner om sanseopplevingar og emosjonelle og kognitive tolkningar og reaksjonar på desse.

Det er tilknytninga til vår eiga livsverd, våre eigne opplevingar, våre fantasiar, bekymringar, førestillingar, vår indre emosjonelle og kognitive verd, og vår kontakt med omverda, frå sansing, sosialitet, samfunns- og verdsforståing, som gjer språk meiningsfullt.

Når eg vektlegg observasjonen og refleksjonen til forfattaren, er det ikkje for å underkjenne formuleringa. Det er for å gjere merksam på at forfattaren blir ikkje større enn ho kan sanse og tenke, like lite som boka hennar ikkje blir større enn ho kan formulere seg.

Det fins ingen dikotomi mellom forfattaren sin evne til å observere og reflektere, og forfattaren sin formuleringsevne. Dette er gjensidig avhengige storleikar, og resultatet er ikkje reint språk.

Derfor trur eg ikkje den språkdrivne litteraturen fins.

Advertisements