Vetle Lid Larssen har skrive eit utmerka debattinnlegg om feige forfattarar, der han tør vere provoserande og spissa og unyansert nok til at det er mogleg å debattere emnet.

Han etterlyser åndsmennesket, som han skildrer slik:

Et åndsmenneske var en mann eller kvinne som gjennom bred lesning og vid orientering gjennomlevde det borgerlige dannelsesprosjektet; en stadig utvidelse av erkjennelse, en sterk historisk bevissthet, og en betydelig følsomhet for skiftninger i tiden – uten å legge seg flat for trendene. Et åndsmenneske var sjelden spesialist, alltid eklektiker, en person som evnet å omsette sine kunnskaper og erfaring til et menneskesyn. Han så helhet der andre så fragmenter. Og så han feil var det en verdi i seg selv. Han representerte uansett en livsviktig korreksjon til konsensus; til det politiske maktspråk, til småborgerskapets mange løgner.

Det eg les er ei etterlysing av røyster frå folk som har tid, kunnskap og mot til å vere reflekterte. Dette er ei etterlysing etter røyster eg kan vere samd i at me er i ferd med å miste. Me har framleis Heger og Solstad, som med sjølvtillit frå hhv stor hage og stort heimebibliotek uttaler seg storslage og provoserande om ytringsfridom, samfunn og menneske, me har framleis ein og annan svært opplesen forfattar som samstundes verken ser seg økonomisk avhengig av at laussalsavisene eller Norsk Forfattersentrum skal sjå med velvilje på måten dei oppfører seg på. Men det tynnast i rekkene, og det er noko stussleg flinkt over ungdommen. Kva har skjedd?
Folk i dag er ikkje dummare enn før. Ikkje har dei kortare utdanning eller har reist mindre heller. Så kva gjekk galt?

Her køyrer Vetle Lid Larssen seg ut på eit sidespor med påstandar om femininisering av samfunnet, og sidespor bør ein pent passere om debatten fortsatt skal vere interessant. La oss heller halde fast i etterlysinga hans av det danna mennesket si kunnskapsrike, skarpe og modige røyst.

Dersom me vil ha åndsmenneskets røyst, må me tåle at det fins folk som lever åndsmenneskets liv.

Arbeiderpartiet rådde i etterkrigstida, då Noreg med sin svake eigentradisjon innan akademia bygde ut universiteta. Arbeiderklassen sine born skulle få studielån, utdanning, husbanklån og kontorarbeid. Universiteta este ut, og det har dei fortsatt med å gjere med same politiske intensjon: Universiteta skal gjere det norske folket til nyttige akademikarar. Forskning skal knyttast opp til nytterverdi og næringsliv, helse og økonomisk vekst. Arbeidarklassens born er blitt middelklasseakademikarar. Barnehagetantene er blitt universitetsutdanna pedagogar. Nyttige, utdanna borgarar i eit Noreg med velstand for alle.

Eg begynte min akademiske utdanning ved universitetet i Bergen. Humaniora, ex.phil, psykologi grunnfag og religionsvitenskap grunnfag.
«Psykologisk fakultet i Bergen er Europas beste utdanningsinstitusjon for psykologar,» blei det fastslått frå førelesarhald. Det var ressursar, det var laboratorieforsøk, det var undervisning i små grupper, det var fokus på testing, utreiing, forskning. Det medisinske embedsstudiet sto som lysande modell: Her skulle studentane bli så rasande dyktige at ingen skulle vere i tvil. Universiteta i Noreg var steikande gode. Nyttige. Strålande.

Så kom eg inn på det psykologisk institutt i Århus, Danmark. Eg måtte fylle ut ein særskild søknad på noko dei kalla «kvote to». Lista der var lang over poenggivande aktivitetar, ikkje alt virka like meiningsfylt i høve psykologistudiet.

Eg måtte ha vore utanlands i over seks månader. Noreg telte ikkje, heldigvis hadde eg vore i Israel i åtte månader. Kva eg hadde gjort der var heilt underordna.
– Ein framand kultur der du har vore lenge nok til at noko endra seg i deg, sa studierettleiaren. – Du veit, la han til, – ei danningsreise.
Eg måtte ha gått på folkehøgskule.
– Høh, innvendte eg, – der var det ikkje eksamen i noko!
– Åh, sa studierettleiaren overbærande, – det er grunnleggande danning i Grundtvigs ånd.

Så kom eg på sjølve studiet. litt oppesen, sjølvsagt, eg hadde trass alt grunnfag frå Europas leiande fakultet. Det var eit akademisk kultursjokk det tok fleire år å akseptere rekkevidda av.
Peter Høeghs De måske egnede var på pensum i pedagogikk. Paul Ricour, Jürgen Habermas og Niklas Luhmann skulle lesast og drøftast i sosialpsykologi.
Kvar var dei store, amerikanske lærebøkene med oversikteleg teori og forskning? Dei var på pensum, men blei ikkje drøfta. Førelesarane våre ville at me skulle forstå at psykologi sto i tradisjon til filosofi, lingvistikk og sosiologi, at me måtte våge å vite, for deretter å ikkje vite. At me måtte avvise eit kvart faktum og omfamne einkvar tvil.

Dei danske universiteta er også i endring, men gamle tradisjonar endrar seg langsamt, mens utbygging og utbreiing gir rom for nytenking.

Den norske utbygginga av den akademiske middelklassen har ikkje rom for åndsmennesket.
Det norske samfunnet ønsker ikkje at nokon skal leve slik: Trygt, stille, med arva pengar og stort heimebibliotek.

Me ønsker eit nyttig akademia. Det kostar.
Dersom våre største tenkarar skal vere flinke og pliktoppfyllande borgarar, blir det ikkje mange nok store tenkarar igjen til å vere refleksive, modige autonome.

Prisen me betaler kan formulerast ved ein av mine førelesarar, som trudde seg til meg i fredagsbaren på instituttet:

– Eg var i Bergen og foreleste for to år sida, sa han lågt. – Fantastiske tilhøve. Veit du, kvar einaste student der oppe kostar like mykje som ti av våre. Dei sit med pc-ar og rettleiing og individuell oppfølging, kvar og ein. Men veit du, dei er frykteleg keisame. Det er som dei manglar det refleksive rom. Eg hadde knapt ein einaste utfordrande samtale om mennesket det året.

No skal det seiast at mine norskutdanna kollegaer og akademikervener ofte er både kloke og ettertenksomme, og mange av dei har eit skarpt blikk.
Dei er svært ofte nyttige. Og flinke. Sjeldan provoserande uartige. Sjeldnare synlege i offentleg debatt med overraskande spissformuleringar.
Slik skal det også vere. Dei har ein jobb å gjere.

Men med alt dette unyttige overklassebadevannet som blei skylt ut desse siste tretti åra, kom me nok i skade for å skylle ut åndsmennesket også. Åndsmenneskets røyst har forlatt det norske samfunn fordi me ikkje ønsker at nokon skal leve som åndsmennesker.

Advertisements