Tractionman: Ikkje Pippi.

Barnebokredaktøren min og eg prata litt om barnebokkritikk. Ho, og dei andre barnebokarbeidarane eg møtte på Lillehammer litteraturfestival,  gjorde meg merksam på kor lite lesaroppleving som får plass i vaksne sine kritikkar av barnebøker, kor mykje nostalgi og oppdraging og pedagogikk og lite kvalifisert synsing som får prege barnebokmeldingane, samanlikna med kor mykje oftare vaksenbøkene får kvalifiserte, fenomenologiske og reflekterte bokmeldingar på bøkenes eigne premissar.
«Eg skal sende deg eit par moderne bøker eg meiner er verkeleg gode,» sa redaktøren. «Les dei for ungane dine, gjer deg opp di eiga meining, og høyr kva ungane seier. Og så kan du google bokmeldingar etterpå.»

Ho sendte meg bøkene om Tractionman.
Dette er mi oppleving som høgtlesande mor: Ungane var umiddelbart interesserte. Omslaget var nok til at dei kraup opp i sofaen og ville høyre.
Eg las. Dei fulgte med. Dei hadde ingen spørsmål eller innvendingar (det har dei elles ofte), dei lo godt undervegs, og så skjedde det noko anna, som eg vil komme attende til.

Først: Ei ønskeliste. Nokon ønsker seg Tractionman. Så startar forteljinga: Hender pakkar opp ei actionguttedokke. Guten som pakkar opp ser me lite til. Dei vaksne ser me lite til. Det vil seie: Alt Tractionman opplever er guten sin leik, sjølvsagt. Og dei vaksne er tilstades absolutt heile tida, fordi det guten gjer, er å vere der dei vaksne seier han skal vere, gjere det dei vaksne har bestemt. Han et, han vaskar opp, han badar, han legg seg. Dei vaksne styrer guten, guten styrer leiken. Og dette berre skjer kring Tractionman, leiken er i fokus uansett kva dei vaksne har bestemt at guten skal gjere.

Kva opplevde eg som høgtlesande mor? Eg opplevde boka som dels for avansert for ungar som ikkje les sjølve, eg måtte peike og forklare syns eg. «Dette seier mora, då» og «her ser de at han vaskar opp, sant, sjølv om det er Tractionman som blir kjend med gryteskrubben». Og dels opplevde eg det som ei ganske forfriskande bok, som tok lesaren inn i den reelle verda til born. Dei blir jo styrt av vaksne heile tida, og samstundes er dei i leiken og opplever noko me vaksne ikkje har tilgang til.

Men kva med ungane då?
Var det for avansert?
Var plottet svakt og teikningane for innhaldsrike og rammesoga over hovudet på dei?

Eg spør. Ungane svarar:

Niåringen: Det var ei god og morsom bok. Du kunne forresten spart deg for dei der forklaringane, me er ikkje dumme, liksom.
Seksåringen: Veldig god bok. Kan eg få den med meg i senga?

Neste kveld:
Seksåringen: Mamma, kan du komme inn her?
Eg: Ja, kva er det? Du skal sove no!
Seksåringen: Eg er nesten ferdig med Tractionman. Eg vil lese litt høgt for deg.
Eg: Har du lese alt då? Det som står i alle boblane *peiker*
Seksåringen: Ja, sjølvsagt, det er jo der orda står. Høyr då!

Og han les langsamt gjennom scena der Tractionman får grøn, heimestrikka sparkedress med kyse av bestemora til guten.
Han klukkar. Og peikar. Og les om att.
«Forstår du mamma?»
«Ja, eg forstår jo at guten syns det er heilt feil med strikkedrakt til Tractionman.»
«Nei, nei, ikkje guten. Tractionman blir flau! Ser du ikkje!»

Og rop frå niåringen sitt rom: «Mamma, me forstår det er guten som leikar. Du er ganske treig av og til. Du burde leike meir.»

Dette skjedde: Eg blei gammal. Borna mine forstår bilete og tekst annleis enn eg.
Og annleis enn Erle Marie Sørheim, har eg i dag googla meg fram til.

Tractionman er ei fantastisk bok, for den synleggjer kva som er barnelitteratur på borns premissar, og kvar den bryt med vår nostalgiske og vaksne lesaroppleving.

Tør du kjøpe bøker til ungane dine som vil gjere deg gammal?

Seksåringen, Tractionman og Tiger.

Advertisements