Eg ser at utanlandske media er i full gang med diagnostiseringa av massebarnemordaren på Utøya.

Som psykolog meiner eg mediefolk og «ekspertar» berre kan drite i å diagnostisere ein mann dei ikkje har snakka med. Ein kan ikkje diagnostisere sikkert utfrå verken «manifestet» eller gjerningane hans.

På den andre sida vil eg seie at uansett, når ein person gjer noko over tid som er avvikande, anten det er å bryte seg inn i folk sine heimar for å skaffe pengar, eller det er å førebu seg til terror, vil personen sannsynlegvis kunne møte nokre av kriteria for personlegdomsforstyrringar, då desse nettopp er meint å skildre avvikande atferd og psyke over tid. Når ein stapper i seg tilstrekkelege mengder dop som påverkar personlegdommen, anten det er amfetamin, opiater eller kunstige hormoner, så vil ein som regel også kunne møte kriteria for personlegdomsforstyrring. Dei aller fleste narkomane kan diagnostiserast med ein personlegdomsforstyrring.
Personlegdomsforstyrring er ikkje å vere gal, eller betyr at det ein gjer ikkje er noko ein er ansvarleg for.
Det er berre ei skildring av at ein over tid avviker frå den sosiale/emosjonelle mainstream etter eit bestemt mønster som er skildra i ICD-10 sitt kapittel om personlegdomsforstyrringar.

Eg har vener som har personlegdomsforstyrringsdiagnosar, nokre fine og engasjerte damer som kan vere litt i overkant hudlause i møte med avvisning eller kjærleik, og nokre litt reserverte og nerdete folk som gjer livet mitt rikare. Nokre av dei pasientane som lever sterkast i hjarta mitt, mange år etter avslutta kontakt, har vore diagnostisert med personlegdomsforstyrringar.

Og nettopp fordi personlegdomsforstyrring berre er ei skildring av noko som er til plage for vedkomande (og i blant dei som er nær), er det ingen «sjukdom», ikkje i tradisjonell forstand. Det er meir ein litt avvikande og dels uhensiktsmessig måte å møte verda på.

Å ha ei personlegdomsforstyrring er ikkje det same som å vere gal, eller ute av stand til å forstå kva du gjer.

Å få diagnosen personlegdomsforstyrra er berre ei skildring av at du har måtar å oppleve og møte verda på som både er mindre vanleg, og mindre nyttig, enn folk flest. Men så veldig uvanleg er det ikkje, norske forskningsresultat viser at omlag ti prosent av oss vil møte kriteria for ei eller fleire av desse diagnosane.

Statistikkane over dei som faktisk er gale, i tydinga psykotiske, viser også at dei jamnt over utøver mindre vald enn gjennomsnittet av befolkninga.
Dei kjem meir til skade, og har lågare levealder i snitt, men det er ikkje dei gale folka me treng frykte.

Psykiske lidingar er utbredt. Store Norske anslår at omlag 20% av befolkninga vil til einkvar tid lide av psykisk liding, medan Folkehelseinstituttet meiner at 1/3 av den vaksne befolkninga vil vere råka av psykisk liding i løpet av eit år.

Å seie at det er psykisk sjukdom som er årsak til massedrap er like meiningslaust som å peike på at drapsmannen er religiøs, politisk engasjert eller har hatt for lite kontakt med far sin.

Dotter mi har spurt igjen og igjen om eg kan forklare korleis nokon kan gjere noko slikt, korleis nokon kan komme til å skyte det eine barnet etter det andre, utan å stoppe.

Eg har svart dette:
Dette er første gong i verdenshistorien at nokon gjer noko slikt. Det var ei bombe i Oklahoma, USA, for ein del år sidan som drepte fleire, men dette at ein mann går rundt med skytevåpen og drep mangemange ungdommar har rett og slett aldri skjedd før. Derfor er det ingen vaksne, heller ikkje eg som er psykolog, som kan forklare kva som har skjedd. Me vil gjerne, og mange prøver, men sanninga er at me ikkje kan forklare det. For det er rett og slett heilt på sida av alt normalt og menneskeleg. Det hender folk som er sjuke skadar andre, men aldri nokonsinne har det skjedd noko slikt som dette. Til og med soldatar som er trente til å skulle skyte når det er naudsynt, som er i krig og blir sikta på, og det er meininga at dei skal skyte, klarar som regel ikkje å skyte andre for å drepe. Og det å drepe barn, planlegge det, og gå slik rundt og drepe den eine etter den andre utan stans, det har aldri nokon gjort før. Dermed finnes det faktisk ingen forklaringar, sidan alle forklaringar må handle om noko forståeleg. Og dette er ikkje forståeleg.

Det ville gi oss ei kjensle av kontroll, ei tru på at me kan unngå noko liknande, om me kunne etablere ei forståeleg årsakssamanheng, og kan hende også snakke om tiltak. Men når det skjer eit avvik må me kanskje akseptere at det er eit avvik. Og håpe at det aldri vil skje igjen.

Eg har, som menneske, som psykolog og forfattar og mor og ven, alltid hevda at ondskap ikkje finnes. Kan hende må eg akseptere at det finnes avvik.

Advertisements