Veldig mange av oss er utstyrt med variantar av standardpakka. Dette er standardpakka, og dette tek mange av oss som ein selvfølge:

Foreldre der minst den eine har vore i jobb så lenge me kan huske, foreldre som stort sett er friske og stort sett drikk alkohol i små mengder utanom festar, og sjølv når det er fest er det mest høgrøysta latter og musikk frå stova, – dei vaksnes fest som ein drøymer om å delta på, ikkje noko farleg eller skummelt.

Det er rutinar kvar dag. Frukost kvar morgon, middag kvar ettermiddag, aviser som blir lese, post som blir henta og opna kvar dag.
Det er rutinar kvar veke. Badet skal vaskast, det skal støvsugast.
Det er tradisjonar kvart år. Desember er særleg mor meir stressa enn ellers, ein får vere med på pepperkakebaking og pynting av hus. Det blir kjøpt gåver til jul, det er fast meny på julaftan. Ein går julebukk når dei andre gjer det, ein går i 17.mai-tog med dei andre, ein har sommarferie og reiser ein eller annan stad, i alle fall på hytta til besteforeldra eller noko.

Huset ein bur i liknar dei andre sitt. Bur ein på landet, har ein gjerne einebolig. Eige soverom til kvar unge, der ein har klesskap, hylle til leker, seng og lamper. Ein har gardiner i vinduene, sengetøyet blir skifta ein gong i blant, i stova er det planter i vinduene, ute blir plenen klypt og bedene har gjerne noko som blomstrar. Bur ein i by, har mor eller far (eller begge om dei bur saman) leilighet, og på kjøkenet har ein olivenolje og raudvinseddik og ein orkidé mor har fått av ei venninne og ikkje har hjarta til å kaste sjølv om den nesten aldri blømer.

Ingen har det heilt likt, men dei aller, aller fleste ein kjenner bur og lever i variasjonar over same tema.
Og så er det Elisabeth i klassen, som har fett hår og som ingen får komme heim til. Og Andreas som aldri har matpakke.
Signala er ikkje nødvendigvis så sterke. Det er ikkje sikkert Elisabeth er mobbeoffer og vennelaus. Eller at Andreas denger alle som står i vegen. Kan hende gjer dei det heilt rimeleg greit på skulen, har nokre vener dei er saman med, og får vere i fred. Dei vaksne ser at det kan hende ikkje alltid er så greitt for dei heime, ein kan godt tenke sitt. Men så har ein jo desse erfaringane med barnevernet då, at det skal så mykje til før dei gjer noko, og når dei først gjer noko blir det mest snakk. Kan hende er det likevel ein nabo eller ein lærar som tek kontakt med barnevernet. Og kan hende kjem dei. Og kan hende prøver både barnevern og foreldra til Elisabeth og Andreas så godt dei kan. Det blir gjort avtale om støtte til SFO, og ein periode får Elisabeth vere i besøksheim annakvar helg. Alle har gjort så godt dei kan.

Det er ikkje sikkert det er så veldig synleg at Andreas og Elisabeth kjem til å bli fattige resten av livet.

Men det er så veldig mange ting ein skal kunne for å klare seg «normalt», A4-pakka er faktisk eit helsikes slit, det er veldig mykje arbeid å skaffe seg ein god økonomi, hus, bil, fast arbeid og ta seg av born. Og dette arbeidet krev svært kompleks kompetanse.
Den kompetansen lærer ein først og framst heime hos foreldra sine.

Eg hadde ein nydeleg kjærast ein gong. Engasjert og smart og sjarmerande, og på ei strand med andre backpackers var han berre kul. Politisk eit stykke frå meg, i skjæringspunktet mellom betongsosialisme og ein slags anarki for enkeltmennesket. Ein ideologi eg aldri heilt fekk fatt på. Då me kom heim til skandinavia viste det seg at det var mykje eg ikkje fekk fatt på.
Forhold til pengar. Til jobb. Til ansvar. Til utdanning. Til å halde avtalar.
Det var så veldig mange små ting heile tida eg blei irritert på. Så veldig mange ting eg tok for gitt at alle mennesker i vår del av verda hadde felles. Og om nokon gjorde motsett, så var det sikkert for å såre. For å lage kvalme. For å demonstrere kor lite eg betydde.

Det gjekk ei stund før eg fekk møte foreldra hans. Dei budde i kvar sin særdeles kummerlege leilighet, utan varmt vatn. Faren var svært overvektig, og sat inne i ein leilighet med stablar av aviser frå golv til tak. Det var stablar alle stader. Det første far hans spurte meg om, då eg møtte han aller første gong, var om eg hadde ein femtilapp. Han ville nemleg spandere frukost på oss.
Me sat mellom avisbunkene og spiste rundstykker, og far til kjærasten min fortalte engasjert og smart og sjarmerande om allslag alternativt organisasjonsarbeid han dreiv med. Han deltok på kongressar og skreiv brev til departementet, og han viste pamflettar og plakatar. Langsamt gjekk det opp for meg at han ikkje var gal.
Mora var også skarp og vittig, der ho sat i den bittelitle leiligheten i slumstrøket, og fortalte om lesbiske sommarleirar og kollektiv dei hadde oppretta og lagt ned, om feministiske prosjekt, om politiske prosjekt, om alt det viktige her i verda. Langsamt begynte eg å forstå kjærasten min.
Kjærasten min såg folk med fast arbeid og hus og dungar av materielle ting som håndlangarar for Fienden. Dei var det stivna, uengasjerte og konforme, mens sjølve Fienden (kapitalistane) åt seg feite på folk sitt overforbruk, miljøet som gjekk til helvete, mens fengslene bugna av politiske fangar som ingen brydde seg om for dei hadde det for travelt med å dandere middagsserviettar og smøre interessante matpakker til born som skulle køyrast til ballett.

Det var ein avgrunn mellom oss.
Den var politisk formulert og begrunna, og eg kunne saktens sjå og forstå argumentasjonsrekka.
Først seinare i livet gjekk det for alvor opp for meg at kjærasten min lukkast når han gjekk på trynet økonomisk, at han var på trygg grunn når han leigde eit knøttlite rom og låg på madrass på golvet. At det å fullføre ei utdanning, komme ut i arbeidslivet, sitte veke etter veke og månad og år etter kvarandre ved same skrivebord, det å henge opp gardiner og vatne planter, var ein arena der alt var nytt, der han var kompetanselaus og sjølvlært og usikker. Der han kjente seg mislukka frå første stund. Der han ikkje ante kva som skulle til, kva han skulle gjere frå han sto opp om morgonen til han la seg om kvelden, kva han burde putte i handlekorga, kva butikkar han kunne kjøpe tøy i, kva han skulle seie ved morgonmøtet.

Han mangla A4-kompetansen.

Eg seier ikkje at han ikkje kunne ha lukkast. Om han ikkje hadde vore så stolt, om han ikkje hadde teke til seg faren si løfta hake og mora sine syrlege kommentarar om folk i fast arbeid. Om han hadde spurt meg og vore villig til å gjere som eg sa. Om han audmjukt hadde kasta verdiane sine i søpla og spurt: «Korleis gjer eg dette?»

Han kunne ha spurt meg, fordi eg kunne slikt. Men kor mange menn på 25 vil underkaste seg kjærasten sin måte å gjere ting på i eitt og alt?
Og om kjærasten hans også hadde vore frå same slumstrøk, med ein far som sat inne og ei mor som drakk seg ihjel, kven skulle han då ha spurt?

Trur du at ein kan gå på NAV og be om livskompetanse?

Elisabeth har større sjanse til å klare seg enn Andreas, i alle fall om ho er pen. Og kan hende får Andreas ei dame som vil bestemme over han, og kjem til å klare seg nokolunde gjennom livet, han og. Men born som veks opp i relativ fattigdom slit ofte med psykiske vanskar som angst og depresjon som vaksne, også dei som ser ut til å klare seg ganske bra. Me snakkar varmt om løvetannborna, men me snakkar ikkje så mykje om kva blodslit dei har gått gjennom.

Me som har lært oss A4-livskompetansen heime har rett og slett ikkje begrep om kor inn i helvete slitsamt det er å skulle lære seg slikt som vaksne. Ein skal både tileigne seg kompetanse andre har tjue-tredve års forsprang på, og ein skal skjule at ein gjer det. Å «berre fungere normalt» er nemleg ein del av pakka. Desse borna må forkaste alt dei kan, og lære seg ting som folk flest ikkje har eit bevisst forhold til, og det fins heller ikkje nokon formell skule.
Barnevernet har ikkje A4-livskompetanse-program der ungane som manglar foreldre som kan slikt, kan få lære det andre stader.
NAV har jobbsøkingskurs, men ingen kurs i korleis ein taklar alt det andre.

For all del. Eg meiner ikkje at alle skal køyre rundt i bil og eige hus og ha orkidear på kjøkenet.
Men born som veks opp i fattigdom lærer ikkje korleis ein skal unngå fattigdom. Dei lærer berre korleis ein overlever å vere i fattigdommen.

På røykpakkene står det «beskytt barn mot tobakksrøyk, de må selv få velge».
Det er også slik med relativ fattigdom: Dersom me ikkje beskytter born mot det, gjer me det vanskeleg for dei å velge sjølv som vaksne.

Advertisements